دیدن | تاریخ فلسفه

مارکوس آورلیوسِ رواقی معتقد است مرگ همچون هر رویدادی دیگری در طبیعت طبیعی‌ست، در طبیعت شری وجود ندارد و ترس از مرگ بی‌مورد است. در این قسمت در موردِ رواقی مردن، و هنر و زیبایی از منظر رواقیان خواهم گفت و در آخر کلاه نقد به سر می‌گذاریم و برخی از آرایِ رواقی را بازبینی می‌کنیم. از دیدن حمایت کنید: حامی‌باش | Patreon دیدن را دنبال کنید: اینستاگرام | تلگرام | توئیتر

در قسمت پایانیِ سه‌گانه‌ی ارسطوست به فلسفه‌ی سیاست و هنرِ ارسطو می‌پردازم. از انسانِ سیاسی، غایتِ جامعه، حکومت ایده‌آل، جایگاهِ هنر و تراژدی خواهم گفت. همچنین از دو نوع رویکرد به فلسفه خواهم گفت، رویکرد سطحی و رویکردِ ثمربخش.

ارسطو باور داشت چیزها برای بودن و شناخته شدن تنها به صورت و ماده نیاز دارند، نه مثال‌هایی در آسمان. او برای هر برهانی سرآغازی متصور بود و اصلی را تبیین کرد که نفیِ آن متناقض‌ترین عملِ قابلِ تصور است. ارسطو در کتابِ متافیزیکِ به بنیادهای طبیعت پرداخت. از ”جوهر” و ”وجود” گفت و در هر شیئی چهار علّت را شناسایی کرد. او بزرگ‌ترین شاگردِ و جدی‌ترین منتقدِ افلاطون است. فلسفه که با نظریاتِ افلاطون به آسمان‌ها رفته بود، با ایده‌ی صورت-ماده‌ی ارسطو به زمین بازگشت.

افلاطون آشناترین نام در دنیای فلسفه‌‌ست. وایتهد، فیلسوف و ریاضیدانِ قرن نوزدهمی، می‌گوید فلسفه‌ی غرب جز حاشیه‌ای نیست بر فلسفه‌ی افلاطون. بعد از گذشتِ قرن‌ها همچنان بعید است در عرصه‌ی فلسفه به موضوعی بربخورید که افلاطون به نحوی به آن نپرداخته باشد. نه فقط فلسفه، ردِ ایده‌های افلاطون را به سادگی می‌توان در ادیانِ و گرایش‌های عرفانی مختلف هم یافت. در این قسمت از جمله به افلاطونِ در سایه‌ی سقراط، افلاطونِ در کمال و عدالت در فلسفه‌ و آرمانشهرِ افلاطونی خواهیم پرداخت.

اوّلین قسمت از دومین فصلِ دیدن اختصاص دارد به سوفسطائیان. «انسان معیار همه چیز است»— این شعارِ سوفسطائیان بود و حاصلِ «شکِ سوفسطائی» به تواناییِ انسان در به سرانجام رساندنِ پروژه‌ی پیشاسقراطیِان برای کشفِ رازِ جهان. سوفسطائیان آموزگاران فنِ سخنوری، نخستین زبان‌شناسان و نخستین روانکاوان بودند. با این حال سوفسطائی‌گری تا همین اواخر چیزی شبیه یک دشنامِ فلسفی بود. سقراط و افلاطون بزرگ‌ترین دشمنانِ سوفسطائی‌گری بودند. از نشانه‌های بدنامیِ این متفکران اینکه «سفسطه‌گری» و «سوفسطائی‌گری»‌ هم‌ریشه‌اند.

آناکساگوراس معتقد است جهان از «بذر»هایی ساخته شده که توسط نیروی «عقل» به هم آمیخته‌اند. با آناکساگوراس گسستی آغاز می‌شود که در آینده ایده‌ی خدای واحد را پدید می‌آورد؛ گسستِ نیروی محرکه‌ی کیهان، از ماده‌ی سازنده‌ی آن. در این قسمت، همچنین، از دوگانه‌‌ای خواهید شنید که در هر هشت قسمتِ قبلی حاضر اما مستتر بود، دوگانه‌ی «فنومن»، و «نومن» یا «پدیدار»، و «شیء فی‌نفسه».

زنون مدعی است: آخیلوس، جنگجوی یونانی، مسابقه‌ی دو را به یک لاک‌پشت خواهد باخت. او معتقد است هیچ تیری نمی‌تواند از کمان رها شود و هیچ راهی را نمی‌توان به پایان رساند. پارادوکس‌های زنون پیوستگی فضا و زمان را هدف می‌گیرند و بعد از قرن‌ها همچنان ذهن فلاسفه، ریاضی‌دانان و فیزیک‌دانان را به خود مشغول کرده است. زنون اهل جدل و دیالتیک است. اگر چه ابتدا ادعاهای شما را می‌پذیرد، در پایان شما را در یک وضعیت محال، معلق و گرفتار می‌کند.

هراکلیتوس مدعی‌ست: «در یک رودخانه نمی‌توان دو بار پا گذاشت»؛ ادعایی که به وضوح مخالف عقل سلیم است. غیرممکن به نظر می‌آید بتوان این ادعا را پذیرفت. حاصل شنیدنش تنها حیرت‌ است؛ نتیجه‌اش فقط سرزنش گوینده‌. ولی خیلی مطمئن نباشید! اطمینان دارم که با شنیدن این قسمت، نه تنها نظرتان درباره‌ی این ادعا عوض خواهد شد، ممکن است دیگر ادعاهای هراکلیتوس را بپذیرید؛ و احتمالاً اذعان خواهید کرد که «جنگ صلح است و صلح جنگ»، «بالا پایین است و پایین و بالا» و غیره.

اولین فیلسوف‌ها چه کسانی بودند؟ دنیا را چطور می‌دیدند؟ چه میراثی برای ما به جا گذاشتند؟ آیا ممکن است برای همه چیز منشا مشترکی پیدا کرد؟ نیروی محرکه‌ی طبیعت از کجا می‌آید؟ ریشه‌ی کلمه‌ی فلسفه چیست؟ چه تاریخی دارد؟ آیا همیشه به همین معنا به کار می‌رفته؟ فیلسوف‌ها همیشه همین شکل بودند؟

چه نیازی داریم به فلسفه؟ فلسفه به چه دردِ زندگی روزمره‌ می‌خورد؟ این حجم از حرف‌های کلی و انتزاعی قراره چه چیزی رو حل کنه؟ بهتر نیست به جای سئوال‌ها و جواب‌های انتزاعی و فلسفی، سراغ جواب‌های ساده‌تر و آسون‌تری برویم؟ آیا فلسفه همیشه سخت‌فهمه؟