Koinonia Bijbelstudie Live

Wanneer wij luisteren naar het verhaal van de verspieders, horen wij een verhaal dat de Tora niet één keer vertelt, maar twee keer. En de rabbijnen zeggen: wanneer de Tora iets herhaalt, is het niet omdat wij het vergeten zijn, maar omdat wij het nog niet diep genoeg hebben verstaan. In Numeri horen wij het verhaal zoals het gebeurde. De Eeuwige zegt: “Stuur voor jezelf mannen.” Rashi zegt: dit is geen gebod, maar een concessie. God zegt: als jullie niet kunnen vertrouwen zonder te zien, ga dan maar zien. Bamidbar Rabba vergelijkt dit met een koning die zijn zoon een geschenk wil geven, maar de zoon zegt: “Laat mij eerst kijken of het wel goed is.” De koning antwoordt: “Ik weet dat je het niet aankunt, maar als je het wilt, ga dan.” De midrasj zegt: zo was het met Israël. God wist dat de missie hen zou breken, maar Hij liet hen gaan omdat vertrouwen niet kan worden opgedrongen.En dan gaan de twaalf verspieders. De midrasj vertelt dat zij bij Chevron kwamen, waar de reuzen woonden, en dat God hen juist daarheen leidde om hen te laten zien dat zelfs de grootste vijanden sterfelijk zijn. Maar de verspieders zagen niet wat God wilde dat zij zagen. Bamidbar Rabba zegt: “Zij zagen, maar zij zagen niet.” Zij zagen de reuzen, maar niet de God die hen uit Egypte had geleid. Zij zagen de muren, maar niet de wolk die hen omhulde. Zij zagen de vrucht van het land, maar niet de vrucht van de belofte.De midrasj vertelt zelfs dat God de bewoners van het land op dat moment in rouw dompelde, zodat de verspieders ongezien konden rondtrekken. Maar de verspieders interpreteerden dit verkeerd en zeiden: “Het is een land dat zijn bewoners verslindt.” De rabbijnen zeggen: dit is de tragedie van angst — zij verdraait zelfs de tekenen van bescherming tot tekenen van gevaar.En dan komt die ene zin: “Wij kunnen niet optrekken, want zij zijn sterker dan wij.” Rashi zegt: lees het ook als: sterker dan Hij. De midrasj hoort hierin een fluistering van ongeloof, een moment waarop de angst zo groot wordt dat zelfs de herinnering aan de wonderen vervaagt.Maar dan horen wij het verhaal opnieuw in Deuteronomium. Mozes staat op de drempel van het land en kijkt terug. En hij vertelt het anders. Hij zegt niet: “God zei: stuur mannen.” Hij zegt: “U kwam naar mij toe en zei: laten wij mannen uitsturen.” De midrasj in Sifrei Devarim zegt dat Mozes hiermee de wortel van de zonde blootlegt: het was niet de missie die verkeerd was, maar het hart dat haar voortbracht. De angst was er al vóór de verspieders gingen. De mislukking begon niet bij hun verslag, maar bij het verlangen om zekerheid te hebben voordat men kon vertrouwen.Mozes zegt zelfs: “Het voorstel beviel mij.” De rabbijnen vragen: hoe kon Mozes dit goed vinden? En zij antwoorden: omdat zelfs de grootste leider soms meegaat in de angst van het volk. De midrasj zegt: “Mozes werd meegesleept door hun twijfel, zoals een mens wordt meegesleept door een sterke stroom.” Het is een pijnlijke, maar eerlijke erkenning: leiderschap is niet immuun voor de angst van de gemeenschap.Er is een verhaal uit onze eigen traditie dat dit pijnlijk en eerlijk laat zien. Aan het einde van zijn leven stond Menno Simons voor een keuze die hem zijn hele bestaan had gevormd: de eenheid van de gemeente bewaren, of weerstand bieden aan een besluit waarvan hij diep van binnen wist dat het te ver ging.De meniste gemeenten waren in die tijd verscheurd door angst. Angst voor verwatering, angst voor afwijking, angst dat de jonge beweging uiteen zou vallen. En in die angst werd de ban — de meiding — steeds strenger uitgelegd. Niet alleen als tuchtmiddel, maar als totale sociale uitsluiting. Een zware, harde vorm die het leven van mensen brak.Menno zelf had deze radicale vorm nooit gewild. Zijn eigen geschriften tonen een mildere, pastorale visie. Maar de gemeenschap om hem heen dreef in een andere richting. De druk was groot. De leiders om hem heen waren bang dat elke nuance, elke verzachting, elke pastorale uitzondering de gemeente zou splijten. En Menno, moe van jaren van strijd, voelde die angst in zijn eigen hart binnendringen.De kronieken vertellen dat hij uiteindelijk instemde met een zware ban die hij eigenlijk niet kon dragen. Hij deed het, zo zei hij later, “om de vrede van de gemeente te bewaren.” Maar het was een vrede die hem innerlijk brak. Want hij wist dat deze uitleg van de ban verder ging dan de geest van Christus die hij zijn hele leven had willen volgen.Later, toen de storm was gaan liggen, sprak hij openlijk zijn spijt uit. Hij zei dat hij had toegegeven aan de druk van de gemeenschap, dat hij had gehandeld uit zorg voor de eenheid, maar dat hij daarmee iets had toegestaan wat zijn eigen geweten niet volledig kon dragen.En de traditie bewaart dat moment niet om Menno te veroordelen, maar om ons iets te leren: zelfs de grootste leiders, zelfs de zachtste herders, zelfs de meest standvastige getuigen kunnen worden meegesleept door de angst van de gemeenschap. Leiderschap staat niet boven de angst; het staat er middenin. En juist daarom is het zo kwetsbaar.Het verhaal van Menno is geen schaduw op zijn nalatenschap. Het is een licht dat laat zien hoe menselijk leiderschap is. Hoezeer zelfs de meest toegewijde dienaren van God kunnen wankelen wanneer de gemeenschap bang wordt. En hoe belangrijk het is dat wij niet alleen bidden voor onze leiders, maar ook waken over de angst die wij als gemeenschap in hun hart kunnen leggen.Terug naar Deuteronomium. Daar spreekt Mozes die ene zin die als een diagnose klinkt: “U wilde niet optrekken.” Niet: u kon niet. Niet: u durfde niet. Maar: u wilde niet. De midrasj zegt: dit is de kern van het menselijk falen — niet dat wij niet kunnen, maar dat wij niet willen geloven dat wij kunnen.Gemeente, de Tora vertelt het verhaal twee keer omdat wij twee manieren van zien nodig hebben. Numeri laat ons de angst zien zoals zij voelt: rauw, overweldigend, onmiddellijk. Deuteronomium laat ons de angst zien zoals zij werkelijk is: een keuze, een weigering, een innerlijke beweging die wij kunnen herkennen en omkeren.De midrasj zegt dat de nieuwe generatie het verhaal moest horen “zoals een arts de wond opent om haar te genezen.” Niet om te beschuldigen, maar om te helen. Want ieder mens kent zijn eigen verspieders. Ieder mens kent de stemmen die zeggen: “Wij kunnen niet opgaan.” En ieder mens kent ook de verleiding om te zeggen: “Wij willen niet opgaan.”Maar de Tora laat ook de andere stemmen horen. De stem van Kaleb, die zegt: “Wij zullen zeker opgaan.” De midrasj zegt dat Kaleb naar Chevron ging om te bidden bij het graf van de aartsvaders, om kracht te vinden tegen de angst. En de stem van Jozua, die volgens de midrasj beschermd werd door het gebed van Mozes: “Moge God jou redden van het complot van de verspieders.” De rabbijnen zeggen: niemand overwint de reuzen van buiten zonder eerst de reuzen van binnen te overwinnen.Moge het zo zijn dat wij leren luisteren naar de stemmen van Kaleb en Jozua in ons eigen hart. Dat wij leren zien zoals Mozes ons leert zien — niet alleen met de ogen van het moment, maar met de ogen van herinnering en vertrouwen. En dat wij, wanneer wij onze eigen Kanaäns naderen, niet blijven steken in de angst van Numeri, maar de moed vinden van Deuteronomium: de moed om te willen opgaan. Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/koinonia-bijbelstudie-live--595091/support.

Nederlandse versie: het bestaan van God in de Joodse traditie.Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/koinonia-bijbelstudie-live--595091/support.

Zie ook: https://veenpreken.wordpress.com/2026/05/13/de-dordrechtse-geloofsbelijdenis-van-1632/Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/koinonia-bijbelstudie-live--595091/support.

Wanneer ik terugkijk op mijn eigen weg door de christelijke tradities, zie ik hoe verschillend de visies op Israël altijd zijn geweest. In de Vergadering van Gelovigen, waar ik zelf een tijdlang verkeerde, bood de bedelingenleer nog een zekere garantie dat Israël in Gods toekomst een plaats zou houden. Men sprak over de opname van de gemeente, en daarna zou God Zijn beloften aan het aardse volk Israël gaan vervullen. Zelfs de Torah, zo zei men, zou dan weer in ere worden hersteld. Het was een toekomstbeeld, een eschatologische verwachting, maar het had tenminste nog een vorm van trouw in zich.Daartegenover stond de gereformeerde theologie, die Israël vooral waardeerde als volk van het verleden. Het verbond, zo leerde men, was al vanaf Adam aanwezig en werd in Christus vernieuwd, maar bleef wezenlijk hetzelfde. De besnijdenis werd vervangen door de doop, de wetgeving kreeg een andere gestalte, maar de lijn bleef doorlopen. Israël had een fundament gelegd, maar de kerk had het huis gebouwd.En dan de evangelische beweging, inclusief de Vergadering: daar zag men voor Israël alleen nog een rol in de toekomst, ná de tenhemelopneming van de christenen. Het heden van Israël, het concrete volk, de levende traditie — die bleven buiten beeld.Niemand, werkelijk niemand, zag de betekenis van het huidige Israël.Zelfs onder Joodse christenen heerste verdeeldheid. Sommigen schaarden zich achter de evangelische visie, anderen achter de gereformeerde. Sommigen bevestigden hun verbondenheid met Israël vooral omdat zij meenden dat er een opdracht lag om het evangelie aan Israël te brengen. Anderen probeerden evangelische gemeenten te vormen die rabbijns‑joodse elementen in de liturgie opnamen, maar dan vooral met missionaire bedoelingen. En ja, er was dialoog met de rabbijnse traditie — maar mondjesmaat, en meestal vanuit de vanzelfsprekende overtuiging dat het Nieuwe Testament superieur was.Voor mij persoonlijk werd het anders toen ik werkelijk in aanraking kwam met de rabbijnse traditie. Toen ik Hebreeuws leerde. Toen ik de commentaren las, de Talmoed, en vooral toen ik in gesprek kwam met orthodox‑joodse leraren en vrienden. Dat heeft mijn theologische horizon blijvend veranderd.En nu sta ik op een kruispunt. Aan de ene kant zie ik de mogelijkheid om de christelijke theologie te hervormen, te zuiveren van de Griekse filosofische lagen die haar hebben vervormd, en haar opnieuw te wortelen in de Joodse denkwijze die al in het Nieuwe Testament aanwezig is. Maar tegelijk zie ik dat de kerk van vandaag — verzwakt, uitgehold, versnipperd — zo’n reformatie niet meer kan dragen. De generatie die nog over is, is moe. De structuren zijn fragiel. De geestelijke weerstand is laag.Aan de andere kant zie ik een weg die misschien bescheidener is, maar wel haalbaar: binnen de christelijke theologie twee dingen versterken. Ten eerste: de steun en solidariteit met Israël, niet als politiek programma, maar als theologische trouw. En ten tweede: de verrijking van de christelijke ethiek door de halachische manier van denken vruchtbaar te maken — Maimonides in plaats van Aristoteles, om het kort te zeggen. Een ethiek die niet begint bij abstracties, maar bij concrete daden, bij verantwoordelijkheid, bij het leven zelf.Maar dan lees ik bijdragen zoals die van Steven Paas. Teksten die de breuk met het jodendom niet alleen bevestigen, maar zelfs verdiepen. Teksten die steeds polemischer worden, steeds stelliger, steeds verder verwijderd van de Joodse wortels van het evangelie. En dan zinkt mij soms de moed in de schoenen. Dan vraag ik mij af of deze christelijke boedel nog wel te redden is. Of het niet beter is om haar aan haar lot over te laten.Want het voelt soms alsof de stemmen van Miskotte, van Zuidema, van al diegenen die de Joodse wortels van het christendom wilden eren, nooit echt gehoord zijn. Alsof de herlezing van het Nieuwe Testament door Sanders, Dunn en Nanos — die ons wilde bevrijden van eeuwen misverstaan — eenvoudigweg is weggewuifd. Alsof de theologie zich laat meeslepen door de propaganda van de dag, in plaats van door de Schrift en de traditie.En soms lijkt het alsof sommigen vooral willen dat de kerk zich naast de islam opstelt, en zich daarom des te sterker distantieert van Israël. Alsof de oude reflexen weer opstaan. Alsof de kerk opnieuw flirt met een vorm van Marcionisme, opnieuw de Joodse wortel wil afsnijden, opnieuw de Messias losmaakt van zijn volk.En dan denk ik aan de jaren dertig. Aan de Germaans‑christelijke beweging. Aan Arius. Aan Marcion. Aan al die momenten waarop de kerk haar eigen antisemitische kern niet onder ogen wilde zien — en daardoor bijna ten onder ging.Ik zeg dit niet lichtvaardig: de kerk staat opnieuw op zo’n moment. Voor de derde keer in haar geschiedenis wordt zij geconfronteerd met haar eigen neiging om Israël te marginaliseren, te vergeten, te vervangen. En dit keer is de situatie ernstiger dan ooit, omdat de kerk zelf zo zwak is geworden.Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/koinonia-bijbelstudie-live--595091/support.

Er zijn momenten waarop taal zijn onschuld verliest. Woorden die ooit bedoeld waren om iets te duiden, raken los van hun oorspronkelijke context en gaan een eigen leven leiden. Ze worden geladen, ideologisch, gevaarlijk. De geschiedenis van de christelijke omgang met Mattheüs 27:25 laat dat op pijnlijke wijze zien. De zin “Zijn bloed kome over ons en onze kinderen” is in de loop der eeuwen verschoven van een dramatische uitspraak binnen een intern Joods conflict naar een van de meest destructieve instrumenten van christelijk antisemitisme. Niet omdat de tekst dat per se beoogde, maar omdat latere generaties hem hebben ingezet als retorisch wapen tegen een heel volk.De ethische waarde van taal ligt echter niet in de intentie, maar in de uitwerking.Wie de geschiedenis van het antisemitisme kent, herkent het patroon. Een tekst wordt uit zijn bedding gelicht, veralgemeniseerd, moreel verzwaard en vervolgens gebruikt om een collectief te demoniseren. De historische situatie vervaagt; wat overblijft is een ideologisch beeld van “de Joden” als moreel verdorven en schuldig. Zo ontstaat een blood libel: een beschuldiging die niet langer verwijst naar feiten, maar naar een vijandbeeld dat zichzelf voedt.Vanuit die historische gevoeligheid zie ik met groeiende zorg hoe in het hedendaagse debat over Israël vergelijkbare mechanismen werkzaam zijn. Termen als “genocide”, “apartheid”, “kolonialisme” en “bezetting” worden in bepaalde activistische contexten niet gebruikt als nauwkeurige juridische begrippen, maar als ideologische etiketten die een volk of een staat reduceren tot een morele karikatuur.Dat betekent niet dat elk gebruik van deze woorden per definitie onjuist of kwaadaardig is. Maar in vele discoursen functioneren ze niet langer beschrijvend; ze worden instrumenten van demonisering. Slogans die emoties aanwakkeren in plaats van de werkelijkheid te verhelderen. Wapens in een ideologische strijd, geen middelen tot analyse. Precies daarin schuilt hun gevaar.De parallellen met Mattheüs 27:25 zijn niet historisch, maar retorisch. In beide gevallen zien we hoe taal wordt losgemaakt van nuance en context, hoe een collectief wordt aangesproken alsof het één morele actor is, hoe een complex conflict wordt teruggebracht tot een zwart-witbeeld, en hoe woorden worden gebruikt om een vijandbeeld te creëren dat zich afsluit voor correctie.Wanneer ik hoor hoe pro-Palestijnse groepen en Hamas-aanhangers termen als “genocide” en “apartheid” hanteren, herken ik datzelfde mechanisme. De woorden dienen niet om een juridische discussie te voeren, maar om een moreel oordeel te vellen. Niet om de werkelijkheid te onderzoeken, maar om een vijandbeeld te bevestigen. Ze functioneren niet als begrippen, maar als beschuldigingen. In die zin zijn het moderne blood libels.Het gaat er niet om politieke kritiek onmogelijk te maken. Kritiek op staten, regeringen, beleid en militaire acties is essentieel in elke democratische samenleving. Maar kritiek verliest haar legitimiteit wanneer zij omslaat in demonisering. Wanneer woorden worden gebruikt om een volk te ontmenselijken, wanneer begrippen worden ingezet als wapens, wanneer taal wordt gebruikt om haat te mobiliseren, betreden we gevaarlijk terrein. De geschiedenis van het antisemitisme laat zien hoe snel zulke retoriek kan ontsporen.Daarom is het noodzakelijk deze mechanismen te benoemen. Niet om historische situaties gelijk te schakelen, maar om zichtbaar te maken hoe vijandbeelden ontstaan. Hoe taal groepen kan reduceren tot negatieve morele categorieën. Hoe woorden kunnen worden ingezet om haat te legitimeren. En hoe belangrijk het is om alert te blijven op elke vorm van retoriek die mensen ontmenselijkt, ongeacht wie het doelwit is. Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/koinonia-bijbelstudie-live--595091/support.

Wat betekent het licht van Chanoeka werkelijk?In de Talmoed wordt het wonder van een kruikje olie centraal gesteld, bij Hegel verschijnt licht als de zelfopenbaring van de Geest, en in het Johannesevangelie wordt het licht belichaamd in de Logos die de duisternis overwint.In deze aflevering wil ik laten zien hoe drie tradities – Joods, filosofisch en christelijk – elkaar ontmoeten in het motief van licht, en hoe dit symbool ons uitnodigt om de overgang van het historische naar het eeuwige te zien.Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/koinonia-bijbelstudie-live--595091/support.

Christenen houden van de Psalmen van David, omdat ze worden verbonden met de Messias Jezus. Maar als het gaat om liederen van Israël die een gebed bevatten om Gods verdelging van haar vijanden, trekken Christenen zich terug. Maar juist de gebeurtenissen van 7 oktober 2023 geven de gelegenheid om dergelijke psalmen concreet te begrijpen. Ik zou z \elfs zeggen: ook deze psalmen zijn "messiaans". In deze korte uitzending van Koinonia Live een uitleg daarover.Het was een beetje een experiment, omdat ik niet de gebruikelijke opstelling gebruikte, maar gewoon in de huiskamer zat...Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/koinonia-bijbelstudie-live--595091/support.

De teksten die ik lees gaat over Bijbelteksten die voor mij van groot belang zijn. Deze keer Psalm 119:1, 3 etc,; Deut. 6:5, 6, en Nehemia 8:9.Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/koinonia-bijbelstudie-live--595091/support.