Radio Naukowe

Skala sprytu ewolucyjnego, jaki występuje w przyrodzie, jest doprawdy zadziwiająca. Nie trzeba się rozglądać daleko. Weźmy na przykład różankę, niedużą rybkę z rodziny karpiowatych, która żyje w polskich rzekach. Ten gatunek ma niesłychanie wyspecjalizowany i sprytny sposób na ochronę potomstwa. Na wiosnę samczyk różanki wybiera sobie małża, na przykład skójkę. – To jest jeden z najładniejszych gatunków ryb u nas występujących w Polsce. Odstrasza inne samce i zaczyna tego małża oswajać – opowiada dr Piotr Bernatowicz z Wydziału Biologii UW. Samczyk delikatnie muska małża pyskiem, żeby przyzwyczaić go do swojej obecności. Kiedy małż przestaje reagować na dotyk zamykaniem, może się do niego zbliżyć samiczka różanki. Składa porcję ikry do wnętrza małża, a samiec zapładnia ikrę. Małe rybki klują się i rozwijają w bezpiecznej muszli. Opowieść o różance to jedna z wielu arcyciekawych historii, które Piotr zawarł w swojej książce: „Inny przewodnik. Fenomeny polskiej przyrody”, wydanej przez nasze Wydawnictwo RN.Zajrzyj do książki: https://radionaukowe.pl/przewodnik/W odcinku przywołujemy trochę ciekawostek z książki, ale też rozmawiamy o motywacji, jaka stała za jej napisaniem: o zachwycie. – Tych wow jest w zasadzie nieskończenie wiele, czyli dziesiątki, setki żyć człowieka by nie starczyło na to, żeby to wszystko ogarnąć. Mamy w zasadzie nieskończoną możliwość, żeby się zachwycać – mówi dr Bernatowicz. Więc zachwycamy się na przykład całym potężnym ekosystemem, który żyje i tętni pod plażowym ręcznikiem na nadbałtyckim piasku. Nicienie walczą o życie, spokojnie sobie funkcjonują okrzemki, przemykają się długie na wiele metrów korzenie piaskowych roślin. Dużo tego! A piasek, choć wydaje się żółty, tak naprawdę jest przezroczysty, co można sprawdzić pod mikroskopem. – W Polsce są tysiące takich cudownych, fenomenalnych miejsc do obejrzenia, do opisania – zachęca przyrodnik. Dajcie się zarazić jego entuzjazmem, to bardzo miłe!W odcinku usłyszycie też, jak zróżnicowanym „gatunkiem” są biolodzy (są wśród nich m.in. miłośnicy marznięcia w terenie i fani arkuszy kalkulacyjnych), jaki jest niezbędnik przyrodnika i jak się czuje biolog, kiedy orientuje się, że wpadł w fotopułapkę.Uwaga! Przedsprzedaż trwa do 8 listopada! Książki dostępne w niższych cenach! Szczególnie zwróćcie uwagę na pakiet premier – to darmowa dostawa i jedyna możliwość zdobycia autografów przy zakupie online. 📚 https://wydawnictworn.pl/📅 Spotkanie autorskie z dr. Bernatowiczem 25 listopada o godz. 19:00 w Big Book Cafe MDM w Warszawie. Zapis opublikujemy później na naszych kanałach.

👉 https://wydawnictwoRN.pl🎉 ODSŁANIAMY KARTY! Oto nasze NOWOŚCI książkowe w sezonie 2026! 🚀 „Ponad błękit. O lotach kosmicznych i ludziach, bez których by ich nie było” dr Anny Fogtman👉 https://radionaukowe.pl/blekitDla ludzkiego ciała opuszczenie planety jest szokiem. Aby człowiek mógł przetrwać lot, wykonać swoje zadania i bezpiecznie wrócić, potrzebny jest wysiłek tysięcy osób przygotowujących, zabezpieczających i obsługujących misję. O tym jest ta książka. O astronautkach i astronautach, ale też o wszystkich na Ziemi, bez których żaden liftoff ani splashdown nie miałby miejsca.🌿 „Inny przewodnik. Fenomeny polskiej przyrody” dr. Piotra Bernatowicza👉 https://radionaukowe.pl/przewodnikTa książka to zaproszenie, by na nowo zachwycić się Polską – pozwala dostrzec i zrozumieć to, co na pierwszy rzut oka umyka. Dziesięć intrygujących przyrodniczo miejsc, ponad 200 ilustracji, niezliczone ciekawostki, a przede wszystkim spójna opowieść o potędze życia, które zrobi wszystko, by się przystosować i przetrwać. Znakomita pozycja dla miłośników przyrody na każdym poziomie wtajemniczenia!✝️ „Chrześcijanie pierwszych wieków. Tom II: Modlitwa, moralność, magia” prof. Roberta Wiśniewskiego👉 https://radionaukowe.pl/chrzescijanie2Wyczekiwana kontynuacja opowieści o chrześcijanach pierwszych stuleci, ich religii i świecie, w którym żyli. W tym tomie przeczytacie o tym, jak chrześcijaństwo przenikało do codzienności i organizowało życie swoich wyznawców. Opowiada on, jak wielkie bazyliki zmieniły funkcjonowanie wspólnot, skąd wzięły się chrześcijańskie święta i odmawiane po dziś dzień modlitwy oraz jak mglisty obraz zaświatów nabrał konkretnych kształtów.💛 Trzy fantastyczne tematy, znakomici autorzy, książki wychuchane i wymuskane. Piękne i mądre, jak to u nas. Polecamy gorąco!📚✍️ 🚚🎁 Uwaga! Przedsprzedaż trwa do 8 listopada! Książki dostępne w niższych cenach! Szczególnie zwróćcie uwagę na pakiet premier – to darmowa dostawa i jedyna możliwość zdobycia autografów przy zakupie online.👉 https://radionaukowe.pl/zestaw2026

Bartnik w dawnej Polsce pozornie nie miał trudnej pracy (choć bywała bolesna). Mógł dziać barcie, czyli wyrąbywać je w drzewach, ale niekoniecznie – korzystano też z naturalnych dziupli. Pszczoły same się w nich osiedlały. Nie dokarmiał pszczół, bo nie było czym. Doglądać na bieżąco też nie doglądał. – W zasadzie to bywał w niej dwa razy do roku: na wiosnę i gdzieś tam już w momencie, kiedy miód się podbiera – opowiada prof. Aneta Pieniądz z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Ale sytuacja nie była taka prosta, jak się wydaje. W odcinku rozmawiamy o miodzie i historii bartnictwa.💛 https://patronite.pl/radionaukowe💸 https://suppi.pl/radionaukowe📖 https://wydawnictworn.pl/Najstarsze ślady bartnictwa na terenie współczesnej Polski pochodzą z przełomu VII i VIII wieku. Od XV wieku funkcjonowały wspólnoty bartne, które regulowały, kto mógł pozyskiwać miód, gdzie i w jaki sposób. Wspólnoty miały swoje sądy bartne do rozstrzygania sporów oraz wójtów lub sędziów bartnych. Prof. Pieniądz bada właśnie obszerną „Księgę sądów bartniczych starostwa leżajskiego”, z której wyłania się ciekawy status społeczności bartniczej. – To jest specyfika tej grupy zawodowej, że ona przekracza granice stanowe – opowiada. Bartnictwem zajmowali się i chłopi, i mieszczanie, i nawet drobna szlachta. Prawo do użytkowania barci było dziedziczne, a bartnicy mieli prawo zakładać barcie również na terenie dóbr szlacheckich. W księgach bartniczych zachowały się liczne spory o egzekwowanie praw. Nie ma w nich jednak samych owadów. – Ja pszczół prawie nie mam w swoich źródłach – podkreśla prof. Pieniądz. Trudno powiedzieć, co o pszczołach myśleli sami bartnicy, bo nie zachowały się źródła pisane przez nich. Wiemy jednak, że ogólne podejście do pszczół było pozytywne. Wierzono na przykład, że rozmnażają się przez dzieworództwo i upatrywano w tym podobieństwa do Maryi Dziewicy.Bartnik musiał więc przemieszczać się po dużym terenie. Żeby wyciąć z barci plaster miodu, musiał się wspiąć na drzewo i uchronić przed użądleniami. A pszczoły były prawdopodobnie bardziej agresywne niż dziś. Najbardziej ceniony był miód najczystszy, który sam wyciekał z plastra. Nie gardzono też miodem z wyciśniętych plastrów, gdzie jednak sporo było już zanieczyszczeń i resztek wosku. Z odcinka dowiecie się też, dlaczego dzisiejsi pszczelarze nie dorobią się miodu takiego jak średniowieczny, nawet jeśli wyniosą pasiekę do lasu, i dlaczego kobiety miały ogromne znaczenie w bartnictwie, chociaż same nie mogły się nim zajmować.

Witajcie, Młode Umysły! Lato się kończy, kończy się LAMU! Zapraszamy na ostatni odcinek w tym roku. Przyjrzymy się naszym ciałom - z zewnątrz i od wewnątrz. To będzie fascynująca wycieczka!Dziękujemy wszystkim, którzy pomogli nam tworzyć tegoroczne LAMU i dorzucili się do zbiórki:👉 https://patronite.pl/z/LAMU👁️ Po co soczewka oka człowieka odwraca obraz? Kuba, 7ldr Jan Grzeszkowiak, klinika Optegra🌀 Dlaczego jak się kręcę, to mi się potem zakręci w głowie? Alek, 4l🔔 Dlaczego cisza dzwoni w uszach? Helena, 11l👂 Dlaczego słyszymy siebie inaczej niż inni nas? Sara, 7l🎙️ Czemu mój głos jak jest nagrany, to słyszę go inaczej niż tak, jak ja go mówię na żywo? Helena, 7ldr n. med. Michalina Piechocka i mjr lek. Marek Krokowski, Klinka Otolaryngologii i Chirurgii Onkologicznej Głowy i Szyi 5. Wojskowego Szpitala Klinicznego w Krakowie 🧠 Jak działa mózg? Wincenty, 4l🧠 Z czego jest zbudowany mózg? Tomek, 8l🧠 Z czego się składa mózg? Marcelinka, 5l👀 Dlaczego się nam coś czasami przewidzi albo przesłyszy? Kacper, 7l✋ Jak to się dzieje, że mózg wytwarza informację, żebym ruszył prawą ręką, i to robię? Miłosz, 8l🎶 Dlaczego chce nam się tańczyć, kiedy słyszymy muzykę? Zuzia, 13ldr hab. Alicja Puścian, neurolożka behawioralna, Centrum Nowych Technologii UW 🌡️ Czy jak człowiek ma gorączkę, to jakieś cząsteczki w naszym ciele się szybciej poruszają? Bo wiem, że temperatura to ruch cząsteczek. Krzyś, 5lDariusz Aksamit, fizyk z Politechniki Warszawskiej 🔥 Skąd się bierze ciepło w ciele człowieka? Stefan, 6l🦐 Dlaczego krewetki są różowe? Kosma, 7ldr Takao Ishikawa, Wydział Biologii UW🧑 Dlaczego w człowieku jest tak dużo kremowego? Zosia, 5l🎨 Dlaczego skóra jest beżowa? Piotrek, 10l🌍 Czemu ludzie w Afryce mają ciemną skórę? Krzyś, 9ldr Paulina Łopatniuk, patomorfolożka, autorka książek m. in. "Na własnej skórze. Mała książka o wielkim narządzie" 🤧 Dlaczego ludzie mają uczulenia? Gabrysia, 9l dr hab. n. med. Paulina Sobkowiak z Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

🌙 Witajcie, Młode Umysły! Zapraszamy Was w podróż na księżyc i jeszcze dalej! Sprawdzimy jaka jest temperatura na powierzchni srebrnego globu, odnajdziemy zostawioną tam kanapkę, a nawet spróbujemy księżycowych skał. Potem poszukamy innych układów planetarnych i ich mieszkańców. Zapnijcie pasy! Ruszamy 🚀🍽️ Co się stanie z moim organizmem, jeśli zjem kawałek Księżyca? Irenka, 10l.🌡️ Jaka temperatura jest na Księżycu? Karol, 4l.🥪 Co by się stało, jakby kanapka z szynką była na Księżycu przez rok? Krzyś, 6l.🌘 Czemu widzimy jedną stronę Księżyca? Hania, 9l.🌕 Ile dotychczas procent Księżyca zbadali naukowcy? Nikodem, 10l.dr Anna Łosiak, Instytut Nauk Geologicznych PAN, a z kanapką pomaga też prof. Marta Wrzosek z Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego 🚀 Jak wybrać dokładne miejsce na zrobienie bazy księżycowej? Julian, 8l.👩‍🚀 Czy astronauci na statku kosmicznym pływają stylami pływackimi, czy na przykład się odbijają? Maurycy, 8l.dr Anna Fogtman, Europejska Agencja Kosmiczna 🌍 Skoro wszyscy ludzie mieszkają na Ziemi, to po co są inne planety? Łucja, 9l.🪐 Czy istnieje inna planeta, na której ludzie też mogliby żyć? Mela, 9l.👽 Czy z kosmosu mogą przylecieć ufoludki? Julka, 8l.dr Milena Ratajczak, Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego 💨 Jak się obraca Ziemia, to czy robi wiatr wokół siebie? Ada, 7l.✨ Skąd się wziął pył, z którego się zrobiły planety? Zosia, 4l.🟣 Czy planety muszą być okrągłe? Jeśli tak, to dlaczego? Aniela, 8l.🌌 Ile jest układów planetarnych w kosmosie? Stefan, 6l.Jakub Tokarek, Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu

Wszystko wskazuje na to, że wspólny przodek eukariontów (czyli też nas) sprzed niemal dwóch miliardów lat był protistem, konkretnie bakteriożernym wiciowcem. Czy to oznacza, że drzemie w nas cząstka pierwotnego mikroświata? W Radiu Naukowym nie boimy się spoilerów, zatem odpowiadamy od razu: jeszcze jak!💛 https://patronite.pl/radionaukowe💸 https://suppi.pl/radionaukowe📖 https://wydawnictworn.pl/W tym odcinku rehabilitacja protistów uznawanych często w szkole za nudne – na czele z pantofelkiem. – Protisty to nie jest poprawna nazwa taksonomiczna, ale używamy jej do opisu rzeczywistości i dla uproszczenia – przyznaje w Radiu Naukowym prof. Anna Karnkowska z Instytutu Biologii Ewolucyjnej na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Pod tym pojęciem kryje się zróżnicowana grupa organizmów. Część z nich wywołuje groźne choroby (np. malaria), inne tworzą fitoplankton produkujący połowę tlenu na Ziemi, a jeszcze inne – jak śluzowiec Physarum polycephalum – pozbawione układu nerwowego potrafią optymalnie odtworzyć sieć połączeń komunikacyjnych (a przynajmniej tokijskiego metra).Z odcinka dowiecie się też, jak ameby zwane wampirellidami wysysają zawartość ze swoich ofiar, na czym polega sekret orzęska potrafiącego skrócić i wydłużyć swoją „szyję” niczym papierowe origami oraz co nauka mówi o wpływie Toxoplasma gondii na zachowanie gryzoni i ludzi. Poznajcie też historię endosymbiozy (którą jest tak ważna w historii życia na ziemi, że powinniśmy sobie tę nazwę tatuować) i odpowiedź na pytanie, dlaczego w pewnym sensie wszyscy jesteśmy ewolucyjnymi chimerami.Gorąco polecam! Dostrzegajmy ten fascynujący mikroświat wokół nas! LINKIŻarłoczne vampirellidy: https://www.youtube.com/watch?v=EFCQoObWtvQ Lacrymaria – długoszyi orzęsekpublikacja: https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk5511 filmik: https://www.youtube.com/shorts/SsAiiCTH2fY Polujące bruzdnice: https://www.youtube.com/watch?v=9KtSQphEeKc Śluzowiec Physarum : https://www.youtube.com/watch?v=GY_uMH8Xpy0 I eksperyment z mapą Tokio: https://youtube.com/shorts/GwKuFREOgmo?si=5ToswJb7ftd5z8t4 Publikacja https://www.nature.com/articles/nature.2012.11811 Aktualne drzewo eukariota: https://www.nature.com/articles/s41586-025-09750-0 Teksty: „From climate change to mind control, protists run the world” https://www.earlham.ac.uk/articles/climate-change-mind-control-protists-run-world Anna Karnkowska„Czy współpraca się opłaca?”, Academiahttps://academia.pan.pl/czy-wspolpraca-sie-oplaca/ Linki zebrała prof. Karnkowska, dziękujemy!

Teleskop Jamesa Webba przynosi nam wyzwania wobec aktualnie obowiązujących teorii (i mniej więcej, dlatego został wysłany w kosmos). To ten teleskop zaobserwował galaktykę powstałą raptem 280 milionów lat po Wielkim Wybuchu. Niejaka MOM-z14 zaskakuje swoją jasnością i zawartością chemiczną – krótko mówiąc, jest nie taka jak byśmy się spodziewali. I to tylko jedna z zagadek współczesnej nauki o galaktykach, a opowiada o nich w Radiu Naukowym dr Anna Durkalec z NCBJ.💛 https://patronite.pl/radionaukowe💸 https://suppi.pl/radionaukowe📖 https://wydawnictworn.pl/Szacuje się, że w obserwowalnym wszechświecie jest galaktyk kilkaset miliardów. Oszałamiająca liczba! Aktualnie astronomów bardzo interesują galaktyki LSB, czyli o niskiej jasności powierzchniowej. Są mniejsze i ciemniejsze, więc dotychczasowa aparatura po prostu ich nie wychwytywała. Ich obserwacja może nam powiedzieć wiele rzeczy o procesie ewolucji galaktyk. Nasza galaktyka,Droga Mleczna, to typ galaktyki spiralnej: na środku ma dysk, od którego rozchodzą się spiralnie ramiona. Dzięki różnym analizom składu chemicznego, koloru czy typu składających się na nią gwiazd wiemy, że część z nich musi pochodzić skąd inąd. – Nasza galaktyka ma na sumieniu pięć takich małych galaktyk, przynajmniej o których wiemy – opowiada astrofizyczka. W odcinku rozmawiamy też o rozpoczętych obserwacjach przez obserwatorium im. Very Rubin w Chile, gdzie uruchomiono największą kamerę cyfrową na świecie, która przez 10 lat będzie skanować niebo widoczne z półkuli południowej. Dzięki niezwykłej czułości kamera powinna sfotografować wiele szczegółów, które do tej pory nam umykały. – Dzięki temu, że ta kamera jest tak czuła, jesteśmy w stanie zobaczyć galaktyki, których wcześniej nie widzieliśmy. Albo których obserwowaliśmy tak mało, że sądziliśmy: a, to jest jakaś tam statystyczny odchył – podkreśla dr Durkalec. Dane z kamery pomogą zbadać ewolucję galaktyk, odkryć mnóstwo nowych asteroid, czy obserwować supernowe.W odcinku usłyszycie też, jak nowe odkrycia zmieniają to, co myślimy o ciemnej materii, dlaczego galaktyki w ogóle istnieją i co się stanie, kiedy Droga Mleczna zderzy się z galaktyką Andromedy (bo się zderzy, ale spokojnie, dopiero za jakieś 10 miliardów lat). Poznacie też wspaniałą metaforę kosmosu jako sawanny pełnej słoni i żyraf, a od niedawna też surykatek!Obiecany link do link do pokazujących jak będzie zmieniało się nocne niebo w czasie kolizji Drogi Mlecznej z Andromedą: https://svs.gsfc.nasa.gov/11011/0:00 - James Webb i galaktyki, które nie pasują do teorii1:25 - Ile galaktyk istnieje i jakie są ich rodzaje10:25 - Zderzenia galaktyk oraz przyszłość Drogi Mlecznej i Andromedy14:00 - Jak badamy Drogę Mleczną i odległe galaktyki25:48 - Najdalsze galaktyki odkryte przez teleskop Jamesa Webba28:17 - Galaktyki o niskiej jasności powierzchniowej31:29 - Obserwatorium Very C. Rubin i nowa era obserwacji nieba37:28 - Ciemna materia i galaktyki, które wymykają się teoriom42:43 - Jak powstały galaktyki i kosmiczna sieć52:58 - Jak galaktyki poruszają się i łączą57:40 - Małe czerwone kropki i przyszłe odkrycia astronomiczne