Yer Yüzleri'nde

İstanbul’un küresel ve yerel ilişkilerini şekillendiren liman yapısını, Haliç’in tarihsel önemini, kent-liman ilişkisindeki kırılma noktalarını ve Galata Rıhtım Hanları çalıştayı vesilesiyle İstanbul’un mekânsal dönüşümünü konuşuyoruz.

Yazar ve gazeteci Suat Derviş’in yaşamı ve metinleri üzerinden eski İstanbul’un çözülüşünü, Boğaz kültürünü, sınıfsal kırılmaları ve kentin değişen ruhunu konuklarımız editör ve yazar Serdar Soydan ile konuşuyor; Suat Derviş’in yazılarının, İstanbul’un gündelik hayatını ve görünmeyen yüzlerini nasıl kayıt altına aldığını ele alıyoruz.

Stamboul Gazetesi üzerinden İstanbul’un çok katmanlı hafızasını konuğumuz Prof. Dr. Seza Sinanlar Uslu ile değerlendiriyor; 19. yüzyıldan 20. yüzyıl ortalarına uzanan bu uzun soluklu gazete arşivinin kentin gündelik hayatını, kültürel yaşamını ve dönüşümünü nasıl görünür kıldığını ve nasıl bir kent hafızasına dönüştüğünü ele alıyoruz.

20. yüzyılın ilk yarısında Doğu Yakası’nın öyküsünü, Üsküdar-Kadıköy ve Havalisi Halk Tramvayları Şirketi’nin kuruluş, yükseliş ve çözülme süreçleri üzerinden tartışıyoruz. Anadolu Yakası’nın gelişme öyküsü, İstanbul kent tarihi içinde birkaç paragraf ya da uzun dipnotlarla geçiştirilemeyecek kadar derin ve belirleyici. “Doğu Yakasının Öyküsü”, sorgulandıkça giriftleşen, çok katmanlı bir bilmeceyi andırıyor; pek çok yönü hâlâ karanlıkta kalan bu kentleşme tarihi, açığa çıkarılmayı bekliyor. Murat Güvenç, bir yandan veri toplayıp bir yandan yazıya döktüğü bu çalışmada, Üsküdar-Kadıköy ve Havalisi Halk Tramvayları Şirketi’nin merkezi rolünü ortaya koyarken; aşina olduğumuz semtlerin, banliyö hatlarından ziyade tramvay şebekesi üzerinden, ABD ve Birleşik Krallık’ta gözlenen “tramvaya bağlı alt kentleşme” (streetcar suburbanization) süreciyle şekillendiğini gösteriyor.

Koç Üniversitesi Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi’nde (ANAMED) açılan “Cümle Fener Burada: Hane, Mahalle, Saray ve Şehir” sergisinden hareketle, Fener’in çok katmanlı dünyasını ve bu kapsamlı serginin ardındaki araştırma sürecini küratörlerden Namık Erkal ve Melike Sümertaş ile konuşuyoruz.

Şehremaneti Mecmuası üzerinden İstanbul’un belediyecilik ve şehircilik tarihine bakıyoruz. 1924’te yayımlanmaya başlayan Şehremaneti Mecmuası, İstanbul Belediyesi’nin kente dair gündemini, projelerini ve önceliklerini doğrudan kayda geçiren önemli bir kaynak. 1924–1942 arasında yayımlanan bu dergi, erken Cumhuriyet döneminde İstanbul’un nasıl yönetildiğini, hangi sorunların öne çıktığını ve nasıl bir kentsel gelecek kurgulandığını anlamak için güçlü bir izlek sunuyor.

Edebiyatta kent hakkı, göç, kentli olma/olamama hali ve bunun mücadelesinin modern Türk romanındaki temsillerine göz atıyoruz. Konuğumuz Kadir Has Üniversitesi Öğretim Üyesi Buket Cengiz ile yakın zamanda Koç Üniversitesi Yayınları’ndan yayımlanan 1960’lardan Günümüze Edebiyatımızda Kent Hakkı Romanları adlı kitabı üzerinden kenti edebiyatın içinden konuşuyoruz. Kitap, aynı zamanda Buket Cengiz'in Leiden Üniversitesi’nde Eric Jan Zürcher ve Petra de Brujin danışmanlığında hazırladığı doktora tezine dayanıyor.

Konuğumuz ODTÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümü’nden Doç. Dr. Ender Peker ile İstanbul’da su yönetimini; altyapıdan planlamaya, havzalardan yağmur suyu hasadına kadar çok katmanlı bir çerçevede konuşuyoruz. 🔹Küresel iklim verileri bize ne söylüyor? 🔹Geçirimsiz yüzeyleri hızla artan, nüfusu büyüyen ve iklim krizinin etkilerini her geçen gün daha sert yaşayan bir kent olarak İstanbul su ile nasıl bir ilişki kuruyor? 🔹Suyu depolamak mı, su döngüsünü kent içinde yeniden kurmak mı?🔹İstanbul’un geleceği hangi eşikte duruyor?

Yer Yüzleri’nde Kentin Köpüğü programında küçük bir değişiklik yapıyoruz: Funda Ferhanoğlu, konuğu Murat Güvenç ile kent tarihçiliğini, kentleri nasıl anlattığımızı ve bu alanın nasıl şekillendiğini tarihsel bir perspektifle ele alıyor. Aynı zamanda Murat Güvenç, Tarih Vakfı ile Kadıköy Belediyesi (Tarih, Edebiyat ve Sanat Kütüphanesi) kısaca TESAK biriminin birlikte düzenlediği 2026 yılı konuşmalar dizisi kapsamında gerçekleştirdiği sunumunu da anlatıyor.

Kadıköy'ün önemli bir kültür merkezi haline gelmiş olan Müze Gazhane'yi konuğumuz Gazhane Çevre Gönüllüleri’nden Nesrin Uçar ile konuşuyoruz. Osmanlı endüstriyel mirasının önemli örneklerinden biri olan Hasanpaşa Gazhanesi dönüştürülerek bir kültür merkezi olarak Kadıköy'e kazandırıldı. Gazhane’nin kültür merkezi olmasında büyük katkısı olan Gazhane Çevre Gönüllüleri'nin 30 yıllık kent mücadelesini dinlemek çok heyecan verici!

İstanbul’da suya erişimin tarihsel seyrini, dönüşüm hikâyesini konuşuyoruz. Konuğumuz Yıldız Teknik Üniversitesi İktisat Bölümü’nden araştırma görevlisi Ecem Doygun ile bugünün su sorununun ansızın ortaya çıkan bir sorun mu yoksa uzun bir zaman dilimine yayılan tercihlerin, geciken-gerçekleştirilmeyen altyapı hamlelerinin ve büyüyen mekânsal-toplumsal ayrışmaların birikimi mi olduğu sorusundan hareket ile 19. yüzyıldan itibaren İstanbul’un suyla kurduğu ilişkiyi birlikte yeniden düşünmeye çalışıyoruz.

Kenti anlatan bir başka radyo programının izini sürüyor; 1960’ların İstanbul’unda radyonun kente dair hafızayı nasıl kurduğunu, sesli temsiller üzerinden kenti nasıl kayda geçirdiğini konuşuyoruz. Salt Araştırma Fonları tarafından 2025’te desteklenen “Kültürel Hafıza ve ‘Yeditepeden Yankılar’” projesinden hareket ile yazar ve şair Baki Süha Ediboğlu’nun 1963 tarihli 'Yeditepeden Yankılar' programının günümüze ulaşan kayıtları üzerinden İstanbul’un semtlerini, gündelik hayatını ve kolektif belleğini ele alıyoruz. Bu çok katmanlı kent anlatısını, projenin yürütücüleri Bahçeşehir Üniversitesi Mimarlık Bölümü öğretim üyeleri Nilay Ünsal Gülmez ve Berna Yaylalı’dan dinliyoruz.